शेळीपालन साठी मार्ग दर्शन

Question

Sathiyavarsha K · Answer

शेळीपालन (Goat Farming) हे ग्रामीण भागात कमी गुंतवणूक, कमी जागा आणि चांगल्या नफ्यासाठी एक अत्यंत फायदेशीर व्यवसाय आहे. तुम्ही योग्य जातीची निवड, आहार, व्यवस्थापन आणि आरोग्य याकडे लक्ष दिल्यास शेळीपालनातून महिन्याला हजारो रुपये कमावणे शक्य आहे.

शेळीपालनासाठी संपूर्ण मार्गदर्शन:
1.  शेळीची योग्य जात निवड
तुमच्या हवामान व बाजारपेठेच्या दृष्टीने योग्य जाती निवडणे महत्त्वाचे आहे.

जात	वैशिष्ट्ये	वजन (पूर्ण वाढलेली शेळी)	दूध / मांस
उस्मानाबादी (Maharashtra)	मोठा शरीर बांधा, टिकाऊ	35-45kg	मांस व थोडे दूध
बोअर	झपाट्याने वाढते, महागडी	70-100kg	फक्त मांस
बीटल (Beetal)	उत्तम दूध व मांस	40-60kg	दोन्ही
जमनापारी	आकर्षक, मोठे कान	45-60kg	दोन्ही
सुरती / बरबरी	लहान जाती, कमी जागेत चालते	20-25kg	दूध व मांस

2.  गोठा (शेळी शेड) तयार करणे
गोठा उंच जागी असावा.

एक शेळीला 10-12 चौरस फूट जागा लागते.

चांगली हवा व पाणी निचरा व्यवस्था हवी.

गोठा स्वच्छ, कोरडा व उष्णता-थंडीपासून सुरक्षित असावा.

3.  खाद्य व्यवस्थापन (Goat Feed)
प्रकार	काय द्यावे
हिरवा चारा	नेपियर, अळफळ, अडुळसा, गवत
सुका चारा	गहू भूसा, हरभरा भूसा
खळ	मका, हरभरा, उडीद, सोयाबीन खळ
खनिज मिश्रण	रोज 25-30 ग्रॅम
पाणी	दररोज स्वच्छ व थंड पाणी, सकाळ-संध्याकाळ

4.  आरोग्य व्यवस्थापन (Vaccination)
वय / वेळ	लस / इंजेक्शन	आजार
1.5 महिने	PPR Vaccine	तोंडातील सड
2 महिने	Enterotoxemia	पचन विकार
दर वर्षी	FMD / HS	खुरपका व गलघोटू
दर 6 महिने	डी-वॉर्मिंग (गोळ्या / Suspension)	आतड्यांचे कीटक

डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच लस व औषधे द्या.

5.  शेळीपालनात नफा
उदाहरण: 10 मादी + 1 बोकड घेऊन शेळीपालन सुरू केल्यास, 1.5 वर्षांत:

दर मादीपासून 2 बकऱ्या मिळतात (प्रत्येकी 20-25 किलो)

विक्री दर: ₹400–₹600 प्रति किलो (जिवंत वजन)

वार्षिक उत्पन्न: ₹1.5 ते ₹2 लाख

खर्च: ₹60,000–₹80,000 (खाद्य, लसीकरण, देखभाल)

नफा: ₹70,000 – ₹1.2 लाख

6.  शेळीपालनासाठी कर्ज व योजना
NABARD / पशुसंवर्धन विभाग कडून अनुदान उपलब्ध

बँक कर्जावर 25–35% सबसिडी (SC/ST व महिलांसाठी जास्त)

PMEGP, NLM (National Livestock Mission) अंतर्गत प्रकल्प सादर करता येतो

7.  विक्रीचे मार्ग:
गाव/शहरातील बाजार

बकरी ईदच्या आधी मागणी जास्त

हॉटेल, मीट दुकान, थेट ग्राहक

सुरू करण्यासाठी टिप्स:
सुरूवातीला 10–15 शेळ्यांपासूनच सुरुवात करा.

जमिनीत चारा तयार करा.

स्थानिक डॉक्टर/कृषी विभागाशी संपर्क ठेवा.

दररोज निरीक्षण करा: खाणं, हालचाल, पाणी पिणं तपासा.